Ágrip

Hugtakið þjóðareign hefur verið fyrirferðarmikið í umræðum um meðferð og nýtingu náttúruauðlinda, en merking þess ekki að sama skapi skýr. Umræðan hefur einkum snúizt um lagalega stöðu auðlindanna, þannig að nota verður orðið í lögfræðilegri merkingu. Með þeirri nálgun verða fyrst fyrir orðin þjóð og eign. Hugtakið þjóð er bundið við að lýsa tilteknum sameinkennum þess hóps sem kallast þjóð og hann verður síðan að afmarka nánar allt frá því að hann lifir frjáls í ríki náttúrunnar, gengist undir þjóðfélagssáttmála sem síðan þróast í stofnanabundið ríki sem hefur sjálfstæða tilveru gagnvart þeim hópi sem að baki stendur. Sú tilvera birtist í hugtakinu persóna að lögum. Til að ákvarða hugtakið eign er hefðbundin skilgreining eignarréttarins lögð til grundvallar. Þjóðareign verður því ekki skilið öðrum skilningi en ríkiseign sem fyrirsvarsmenn ríkisins fara með. Sem dæmi um þjóðareignir hafa verið nefndir Þingvellir, handritin í Stofnun Árna Magnússonar, Skarðsbók postulasagna, Listasafn Einars Jónssonar, Stytta Leifs Eiríkssonar, menningararfur þjóðarinnar og auðlindir lands og sjávar.

Réttarstaða Þingvalla er ákveðin í gildandi lögum, meðferð handritasafns Stofnunar Árna Magnússonar ákvarðast af erfðaskrá Árna og konu hans frá 1730, skipulagsskrá 18. janúar 1760 og lögum um stofnunina. Sama er að segja um Skarðsbók postulasagna sem lögð var til Stofnunar Árna Magnússonar. Réttarstaða Listasafns Einars Jónssonar lýtur ákvæðum í erfðaskrá listamannsins og konu hans frá 11. september 1954 og staða styttu Leifs Eiríkssonar af eðlilegum kurteisissamskiptum ríkja. Meðferð menningararfs þjóðarinnar og náttúruauðlinda lands og sjávar ræðst af gildandi lögum hverju sinni.

Réttarstaða þessara stofnana og verðmæta er hin sama að því leyti að ríkið ræður ekki yfir neinum heimildum eignarréttar. Það hefur einungis varðveizlu- og verndarskyldur, reyndar takmarkaðan ráðstöfunarrétt yfir auðlindum lands og sjávar. Löggjafinn hefur hins vegar í hendi sér að breyta stöðu Þingvalla, og auðlindanna með því að breyta lögum og eftir atvikum stjórnarskrárákvæðum ef ákvæðunum yrði skipað þar að viðbættum fyrirmælum um menningararf þjóðarinnar. Öðru máli gegnir um stofnanir sem komið hefur verið á fót og verðmæti sem einstaklingar hafa lagt til almannaheilla og bundin eru skipulagsskrá. Þar hefur löggjafinn og stjórnvöld takmarkaðar og jafnvel engar fyrirsjáanlegar heimildir til breytinga. Ókosturinn við að nota hugtakið þjóðareign er hætta á að það verði notað í blekkingarskyni og þá til að dylja fyrirætlanir um íhlutun og umsvif ríkisvaldsins án þess að dómur sé hér lagður á hvort þau séu æskileg eða óæskileg. Einungis er hvatt til að orðræðan sé skýr og skilmerkileg svo að hún skili niðurstöðu eða varpi ljósi á raunverulegan ágreining. Jafnframt er minnt á að pólitísk spilling þrífst iðulega í skjóli óljósrar merkingar orða. Gagnrýnt er hvernig allt of víðtækar ályktanir hafi verið dregnar af orðum eins og gjöf, þjóð og eign, einkum í umræðum um stjórn fiskveiða.

English abstract

The concept of national ownership has been bulky in the debate about the handling and exploitation of natural resources, but it’s meaning has on the other hand not been clear. The debate has foremost focused on the legal status of natural resources, so they must, therefore, be used within a legal meaning. By that approximation the words nation and property will first be examined. The word nation is bound by describing some distinctive features of a group of people, called nation. The group must be further defined from the days ofprehistoric times when humans lived free in a state of nature, until they undergo the social contract which then develops into a centralised state which has an independent existence. That existence reflects in the word legal person (persona ficta). To determine the word property the traditional property law definition is applied. So national ownership will not be determined differently from state ownership, and therefore ruled by the leaders of the government. Þingvellir, the old Icelandic manuscripts in the institute of Árni Magnússon, Skarðsbók sagas of apostels, art museum of Einar Jónsson, the statue of Leifur Eiríksson, our national heritage and natural resources of the land and the ocean around Iceland are examples of national ownership.

Law determines the legal status of Þingvellir, the treatment of the manuscripts of Stofnun Árni Magnússon are determined by Árni ́s will from the year 1739, law and a charter dated 18th of January 1760. The same can be said about Skarðsbók Postulasagna which was given to Stofnun Árni Magnússon. The legal status of Listasafn Einars Jónssonar is ruled by the will of the artist and his wife dated 11th September 1954 and the statue of Leifur Eiríksson has a status in coherence with normal hospitality between states. Law determines the treatment of our national heritage and natural resources during each time.

The legal status of these institutions and properties is the same due to the fact that the state does not have any proprietary rights. It can only preserve and protect, actually it only has limited rights to dispose over the natural resources of land and sea. It is of course up to the legislator to change the legal status of Þingvellir, and the national resources by amending current law or even the provisions of the Constitution of Iceland. On the other hand it cannot change the legal status of institutions that have been established for the public good and that are ruled by charters. In these instances the legislator and the government has limited or even no basis to make any amendments. There is a disadvantage by using the word national ownership because there is a danger that it can be used to deceive and hide plans and interventions of the government. Political corruption frequently thrives in the shelter of vague definitions. In this article it is criticised that far too extensive conclusions have been drawn from words like gift, nation and property, especially in the debate about the fishing system.